Bir çocuğun soruşturma ya da kovuşturmayla karşılaşması aile için zor bir süreçtir. Türk hukuku çocuklar için yetişkinlerden ayrı bir yargılama sistemi öngörür. Bu sistem, 18 Ağustos 2026’da yürürlüğe giren değişiklikle önemli ölçüde değişti. Değişiklikle Çocuk Koruma Kanunu’nda (ÇKK) yer alan “suça sürüklenen çocuk” ifadesi “adli süreçteki çocuk” olarak değiştirildi.
Yaşa göre ceza sorumluluğu: Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 31
- 12 yaşından küçük: Ceza sorumluluğu yoktur. Kovuşturma yapılamaz; yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanır.
- 12-15 yaş: Fiilin anlam ve sonuçlarını algılama yeteneği yoksa sorumluluk yoktur. Varsa ceza yarı oranında indirilir; her fiil için hapis cezası dokuz yılı geçemez.
- 15-18 yaş: Ceza üçte bir oranında indirilir; her fiil için hapis cezası on beş yılı geçemez.
Yeni: Ağır suçlarda indirim uygulanmayabilir. Değişiklikle eklenen TCK m. 31/4’e göre kasten öldürme ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçlarında, kusurun ağırlığı, amaç ve saik, suçun işleniş şekli ve çocuğun daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezası almış olması gibi hususlar göz önünde bulundurularak:
- 15-18 yaş arasındaki çocuklar hakkında yaş indirimi hiç uygulanmayabilir,
- 12-15 yaş arasındaki ve ceza sorumluluğu bulunan çocuklar hakkında ise 15-18 yaş grubunun daha az indirimli kuralı uygulanabilir.
Soruşturma aşaması
- Soruşturma, çocuk bürosunda görevli Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat yürütülür (ÇKK m. 15).
- Çocuğun ifadesi alınırken yanında sosyal çalışma görevlisi bulundurulabilir.
- Şüpheli çocuk için Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 150 uyarınca istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Aile ayrıca kendi seçtiği avukatı da görevlendirebilir.
- Gözaltına alınan çocuk, kolluğun çocuk biriminde veya yetişkinlerden ayrı bir yerde tutulur.
Sosyal inceleme artık zorunlu. 15 yaşını doldurmamış çocuk hakkında, çocuğun kişisel özelliklerini ve sosyal çevresini gösteren sosyal inceleme raporu alınması zorunlu hâle geldi (ÇKK m. 35). Bu rapor alınmadan düzenlenen iddianame, mahkeme tarafından savcılığa iade edilir (CMK m. 174). 15 yaşını doldurmuş çocuklarda inceleme yaptırılmazsa gerekçesi iddianamede veya kararda gösterilmelidir.
Çocuk hakkında kamu davası açılırsa durum, idari tedbirlerin alınması için Aile ve Sosyal Hizmetler ile Milli Eğitim il veya ilçe müdürlüklerine bildirilir.
Tutuklama ve adli kontrol
- 15 yaşını doldurmamış çocuklar hakkında, üst sınırı beş yılı aşmayan hapis cezası gerektiren suçlardan tutuklama kararı verilemez (ÇKK m. 21).
- Diğer durumlarda da önce adli kontrol tedbirlerine başvurulur; belirli bir çevreden çıkmama, bazı yerlere gitmeme, belirli kişilerle görüşmeme gibi tedbirler sonuç vermezse tutuklama gündeme gelir (ÇKK m. 20).
Kamu davasının ertelenmesi ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması
- Koşulları varsa çocuk hakkında kamu davasının açılması ertelenebilir; erteleme süresi çocuklar için üç yıldır. Bu imkân kural olarak üst sınırı üç yılı aşmayan suçlarda uygulanır; 15 yaşını doldurmamış çocuklarda bu sınır beş yıldır (ÇKK m. 19, CMK m. 171).
- Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilebilir; denetim süresi yetişkinlerde beş yıl iken çocuklar için üç yıldır (ÇKK m. 23).
- Yeni: Çocuk hakkında HAGB kararı verilirse, aşağıdaki yönlendirme tedbirlerinden uygun görülenler denetimli serbestlik tedbiri olarak uygulanır. Suçun yol açtığı zarar azsa, HAGB için zararın giderilmesi şartı aranmayabilir.
Yeni yönlendirme tedbirleri (ÇKK m. 5/A)
Ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar için çocuklara özgü güvenlik tedbiri olarak, HAGB kararı verilen çocuklar için ise denetimli serbestlik tedbiri olarak şu tedbirlere hükmedilebilir:
- Sosyal ve toplumsal hizmetler: Spor kulüpleri, gençlik merkezleri gibi yerlerde 20 ila 300 saat görev,
- Dijital risklerden korunma: Çocuğun telefon ve bilgisayar kullanımının 3 aydan 2 yıla kadar izlenmesi, riskli platformlara erişimin engellenmesi,
- Kitap ve kütüphane: 20 ila 300 saat kütüphanede görev veya belirlenen eserleri okuma,
- Çevre temizliği: 20 ila 300 saat park, bahçe, sahil temizliği ve ağaçlandırma faaliyetleri,
- Bağımlılık tedbiri: Tütün, alkol, kumar, uyuşturucu veya davranışsal bağımlılık için tedavi ve rehabilitasyon programları.
İnfaz aşamasındaki değişiklikler
- Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alan çocuklar cezalarını doğrudan çocuk eğitimevlerinde çeker.
- Koşullu salıverilme hesabında, çocuğun 15 yaşını dolduruncaya kadar kurumda geçirdiği bir gün iki gün sayılır. Ancak kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu ticareti ve örgüt kurma suçlarında bu lehe kural uygulanmaz.
Ebeveynlerin sorumluluğu
Aile hukukundan doğan bakım ve eğitim yükümlülüğünü yerine getirmeyen ya da çocuğunun ahlak, güvenlik ve sağlığını ağır şekilde tehlikeye sokan ebeveyn zaten cezalandırılabiliyordu. Yeni düzenlemeyle, bu ihmal nedeniyle çocuk kasten öldürme veya neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçu işlerse, ebeveyn hakkında şikâyet aranmaksızın soruşturma yapılır ve ceza yarısından iki katına kadar artırılır (TCK m. 233/4).
Aileler için
Çocuğunuz ifadeye çağrıldıysa veya gözaltına alındıysa, ifade öncesinde müdafi ile görüşmesi, sosyal inceleme raporunun eksiksiz hazırlanması ve okul, sağlık, aile durumuna ilişkin belgelerin dosyaya sunulması, verilecek kararı doğrudan etkiler.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uyuşmazlığınız için hukuki danışmanlık almanız önerilir.